Badania terenowe w Jaworkach

W pracach uczestniczyli m.in. dr Maciej Baraniak, dr Łukasz Zapała i Patryk Rutkowski, Dominika Zielińska oraz Jacek Sehnal. Punktem wyjścia nie było jednak poszukiwanie „dawnej wsi”, zatrzymanej w czasie. Badaczy interesowały przede wszystkim współczesne Jaworki – ich mieszkańcy, pamięć, poczucie przynależności oraz sposoby, w jakie lokalna tożsamość jest dzisiaj przeżywana, opisywana i przekazywana kolejnym pokoleniom.

Jaworki są pod tym względem miejscem wyjątkowym. Historia osadnictwa, przemiany ludnościowe XX wieku, spotkanie różnych tradycji kulturowych oraz współczesny rozwój miejscowości sprawiają, że pytanie „kim jesteśmy i skąd jesteśmy?” może mieć tutaj wiele odpowiedzi. Właśnie ta wielogłosowość stała się jednym z najważniejszych tematów tegorocznych badań.

Najważniejszy jest człowiek

Podstawą pracy w terenie były rozmowy z mieszkańcami. Badacze pytali o historie rodzinne, pamięć o dawnych mieszkańcach, przemiany wsi, sąsiedztwo, życie społeczne, lokalne zwyczaje i tradycje, ale również o to, jak Jaworki zmieniają się dzisiaj. Szczególnie interesujące okazało się zestawienie pamięci najstarszych mieszkańców z doświadczeniem młodszych pokoleń. Pozwala ono zobaczyć kulturę nie jako zamknięty zbiór dawnych zwyczajów, lecz jako żywy proces – nieustanne negocjowanie pomiędzy tym, co odziedziczone/wydziedziczone, a tym, co przynosi współczesność.

Ważną częścią badań było również rozpoznanie obecnej struktury społecznej Jaworek i działających tutaj środowisk. Rozmowy prowadzono z mieszkańcami, regionalistami oraz osobami zaangażowanymi w działalność lokalnych organizacji i instytucji, w tym środowiska Koła Gospodyń Wiejskich. Dzięki temu możliwe było spojrzenie na miejscowość z wielu perspektyw – nie tylko przez pryzmat historii, ale przede wszystkim jej dzisiejszego życia.

Efektem badań jest nie tylko dokumentacja konkretnych opowieści. Zebrane relacje, obserwacje i materiały staną się częścią szerszej refleksji nad przemianami kulturowymi i społecznymi współczesnej małopolskiej wsi. Tak prowadzona dokumentacja ma szczególną wartość. Pozwala zachować głosy ludzi, ich osobiste historie, lokalne nazwy, rodzinne wspomnienia i sposoby opowiadania o miejscu, zanim część z nich bezpowrotnie odejdzie z żywej pamięci. Jednocześnie umożliwia uchwycenie Jaworek właśnie teraz – w momencie, gdy tradycja spotyka się tu z intensywnymi przemianami społecznymi, turystyką i nowymi sposobami życia.

Badania terenowe nie byłyby możliwe bez życzliwości, otwartości i ogromnego zaangażowania mieszkańców. Szczególne podziękowania kierujemy do Andrzeja Gąsienicy prezesa   STOWARZYSZENIA  NA RZECZ PROMOCJI I ROZWOJU JAWOREK, który należał do najważniejszych lokalnych opiekunów i przewodników zespołu podczas pobytu w Jaworkach, a także do Jana Gąsienicy oraz wszystkich osób, które poświęciły badaczom swój czas, podzieliły się wiedzą, wspomnieniami i rodzinnymi historiami.

Dziękujemy przedstawicielkom Koła Gospodyń Wiejskich, lokalnym społecznikom i reprezentantom instytucji oraz organizacji działających na terenie miejscowości. Przede wszystkim jednak dziękujemy mieszkańcom Jaworek – za otwarte drzwi, długie rozmowy, cierpliwość wobec naszych pytań i zaufanie, bez którego prawdziwe badania etnograficzne nie mogą się odbyć.

Przez trzy sierpniowe dni Jaworki były dla naszego zespołu nie tylko miejscem badań. Stały się przestrzenią spotkania z ludźmi, których pamięć i codzienne doświadczenie tworzą niezwykle złożoną opowieść o tej miejscowości. Bo dziedzictwo to nie tylko to, co pozostało po poprzednich pokoleniach. To również to, co mieszkańcy robią z nim dzisiaj – i co zdecydują się przekazać następnym.